Rechtswinkel Nijmegen-Oost: "De robot als Rembrandt? De juridische wirwar rondom AI"

Maakt ChatGPT je een kunstenaar of een dief? Ontdek hoe het zit met de rechten op AI-creaties en wie er eigenlijk de baas is over de output van de computer.

Het lijkt tovenarij: je typt een korte opdracht in een computerprogramma en binnen enkele seconden verschijnt er een gelikte afbeelding of zelfs een compleet muziekstuk. AI is niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. Maar terwijl we massaal experimenteren met deze nieuwe gereedschappen, stapelen de vragen zich op. Wie is eigenlijk de eigenaar van die computertekening? Mag een AI-bedrijf zomaar jouw vakantiefoto’s gebruiken om de computer te ‘trainen’? En wie krijgt de schuld als de AI per ongeluk iemands werk kopieert? In dit artikel duiken we in de wereld van het digitale eigendom, bekijken we hoe de wet probeert bij te blijven en leggen we uit waarom je als gebruiker ook zelf goed moet opletten.

Alvorens uit te leggen wat AI verandert, is het goed om eerst stil te staan bij wat auteursrecht precies betekent. Auteursrecht is het exclusieve recht van de maker van een origineel werk om te bepalen hoe dat werk wordt gebruikt (art. 1 Auteurswet). Het ontstaat automatisch zodra iemand een origineel werk met een eigen creatieve inbreng maakt; anderen mogen dat werk in principe niet zonder toestemming gebruiken.

Een AI-systeem wordt slimmer door enorme hoeveelheden informatie ‘lezen’. Dit proces noemen we ook wel trainen. De computer struint hiervoor het internet af en kopieert teksten, afbeeldingen en video’s om patronen te herkennen. Veel van deze werken zijn echter door echte mensen gemaakt en dus beschermd door het auteursrecht. In Europa is hiervoor wetgeving gemaakt waaruit volgt dat bedrijven in principe dit soort informatie mogen verzamelen (ook wel ‘scraping’ genoemd), tenzij de maker expliciet heeft gezegd dat dit niet mag. Dit heet een 'opt-out'. Grote nieuwssites en kunstenaars maken hier steeds vaker gebruik van om hun werk te beschermen tegen de hongerige algoritmes. In de praktijk werkt deze opt-out nog niet goed. Veel makers weten niet dat de regeling bestaat en het is onduidelijk wanneer een voorbehoud geldig is. Bovendien gebruiken AI-bedrijven vaak datasets van derden, waardoor een individuele opt-out weinig effect heeft. Auteurs kunnen bij een vermoede inbreuk naar de rechter stappen; in het buitenland lopen hierover inmiddels de eerste procedures.

De spannendste vraag is misschien wel wie de eigenaar is van de dingen die AI maakt. Dit bepaalt of jij commercieel iets met de AI-output mag doen, of dat een ander het zomaar mag overnemen omdat er geen auteursrecht op rust. Normaal gesproken krijgt een maker ‘auteursrecht’ op zijn werk, maar de wet is daarover heel duidelijk: alleen een mens kan een maker zijn. Om bescherming te krijgen, moet een werk het resultaat zijn van eigen, creatieve keuzes. In de praktijk betekent dit dat een simpel zinnetje zoals “teken een hond in de stijl van Van Gogh” meestal niet genoeg is om jezelf de eigenaar van de afbeelding te mogen noemen.

Er is echter een grijs gebied. Als je urenlang bezig bent met het verfijnen van je opdrachten, de resultaten zelf na bewerkt en heel specifieke keuzes maakt, zou er wél een punt kunnen komen waarop de wet je als auteur ziet. Hoe streng dat in de praktijk wordt beoordeeld, verschilt sterk per land: in China oordeelde een rechter dat een gebruiker die heel intensief met de AI had samengewerkt wél als auteur kon worden gezien, terwijl een andere Chinese rechter auteursrecht juist weigerde aan een ontwerpster die niet kon aantonen dat ze haar afbeelding met dezelfde prompt opnieuw kon genereren. In Europa wordt vooralsnog een strengere lijn gevolgd: rechters in onder meer Tsjechië en Duitsland oordeelden dat AI-output zonder overtuigende menselijke creatieve controle geen auteursrechtelijke bescherming verdient, en een Nederlandse rechter heeft zich hier nog niet expliciet over uitgesproken. Zonder die specifieke controle blijft de output dus simpelweg vrij van auteursrecht.

Soms gaat het mis en produceert de AI iets wat wel heel erg lijkt op een bestaand en bekend beeld. Als die afbeelding vervolgens commercieel gebruikt wordt, kan de gebruiker in de problemen komen: meestal begint dit met een sommatiebrief waarin de rechthebbende eist dat je het gebruik direct staakt. Volgt daarna geen oplossing, dan kan de rechthebbende naar de rechter stappen voor een verbod op verder gebruik en een schadevergoeding, die meestal gebaseerd is op de licentievergoeding die je had moeten betalen als je wel toestemming had gevraagd.

Hoewel de techniek razendsnel gaat, zal het auteursrecht niet zomaar verdwijnen. We zien AI nu vooral als een slim nieuw hulpmiddel, vergelijkbaar met de uitvinding van de camera of de computer. Het dwingt ons echter wel om opnieuw na te denken over wat ‘creativiteit’ precies is. Voorlopig blijft de menselijke hand en geest onmisbaar voor juridische bescherming.

---------------------------

Rechtswinkel Nijmegen-Oost is te bezoeken aan de Daalsehof 2, (maandag en woensdag, wijkcentrum Daalsehof in Nijmegen-Oost) en op zaterdag in de Ark van Oost (Cipresstraat 154). De medewerkers ontvangen u graag voor gratis juridisch advies op maat. Omdat elke situatie anders is, spelen persoonlijke omstandigheden een belangrijke rol. De medewerkers van de Rechtswinkel kijken graag met u mee naar uw situatie en mogelijkheden. Heeft u vragen over dit onderwerp of loopt u tegen een ander probleem aan? Wij voorzien u gratis van advies. De Rechtswinkel werkt met vrije inloopspreekuren waardoor u zonder afspraak kunt binnenlopen.

---------------------------
Heeft u zelf een onderwerp dat u graag terugziet in één van onze artikelen? Schroom dan niet om dit te laten weten. Meer lezen over juridische adviezen van rechtswinkel Nijmegen-Oost? Klik hier voor de vorige artikelen. Rechtswinkel Nijmegen-Oost is ook te volgen via Facebook, LinkedIn of Instagram.

Voor een goed beeld van de gang van zaken op ons spreekuur, kunt u ook een videoreportage van Nieuws uit Nijmegen over de Rechtswinkel bekijken:

---

Dit bericht delen: