Rechtswinkel Nijmegen-Oost: ‘ De rol van de notaris als poortwachter, kunnen we eigenlijk zonder?'

Je koopt je eerste huis. Na maanden zoeken, onderhandelen en rekenen is het eindelijk zover. Je zit aan een grote tafel, krijgt een stapel papier voor je neus en hoort de notaris de akte voorlezen. Je knikt, zet je handtekening want je hebt thuis de stukken al een keer doorgenomen en denkt: dit zal wel standaard zijn, een formaliteit voordat je écht kunt beginnen. Dit is geen gekke gedachte. De notaris wordt vaak gezien als een verplichte tussenstap: iemand die bevestigt wat al is afgesproken, een stempel zet en weer verdwijnt. In een tijd waarin contracten online worden opgesteld en juridische informatie met één klik beschikbaar is, rijst de vraag: waarom hebben we die extreem dure notaris eigenlijk nog nodig? En belangrijker: kunnen we daar niet gewoon vanaf?

Deze vraag is begrijpelijk. Toch blijkt juist op momenten dat het ingewikkeld wordt, dat de notaris méér is dan een formaliteit. Dat heeft alles te maken met een rol die zelden zichtbaar is, maar juridisch van groot belang: die van de poortwachter. Een poortwachtersrol houdt in dat de notaris zich als een soort ‘beschermende ambtenaar’ moet opstellen. Door het uitvoeren van vooronderzoek moet de notaris voorkomen dat bijvoorbeeld onveilige transacties toch worden doorgezet. Vooral sinds de invoering van de Wet ter voorkoming van witwassen en terrorisme is de poortwachtersrol belangrijker dan ooit. Dit ook vanwege de grote toename in criminaliteit.  Deze wet zorgt ervoor dat nauwkeuriger gekeken wordt naar  het soort transactie en voorkomt dat het financiële systeem wordt misbruikt voor criminele doeleinden.

Die poortwachtersrol betekent meer dan controleren of een handtekening op de juiste plek staat. De notaris moet nagaan of partijen begrijpen wat zij tekenen, hij identificeert ze, onderzoekt waar geld vandaan komt, of zij bevoegd zijn om te tekenen en of hun afspraken niet in strijd zijn met de wet.

Neem samenwoners die een huis kopen. Ze spreken af alles “eerlijk te delen” en vertrouwen erop dat het vanzelf goed komt. Pas later blijkt dat de juridische werkelijkheid anders is dan gedacht: bij overlijden erft de familie en niet automatisch de partner. De notaris had dat kunnen, en vooral moeten uitleggen. Niet om alles ingewikkelder te maken, maar om verkeerde aannames op tijd recht te zetten, vóórdat ze juridische gevolgen krijgen.

Juist daar wringt het beeld van de notaris als formaliteit. Want wie vooraf denkt dat alles logisch geregeld is, ontdekt vaak pas achteraf dat het recht niet werkt op gevoel, maar op vastgelegde afspraken. De notaris fungeert dan als filter: hij laat niet zomaar elke wens door, maar toetst of dit juridisch vastgelegd mag worden en waarschuwt vooral de cliënten over de eventuele gevolgen.

Tegelijk is kritiek op het notariaat begrijpelijk. De notaris heeft een bijzondere poortwachtersrol en daarmee ook een soort monopolie: de notaris is het enige ambt dat bijvoorbeeld bv’s mag oprichten. Bij deze monopolie horen kritische vragen. Waarom is een notariële akte zo duur? Waarom is de taal vaak moeilijk te begrijpen? En waarom ervaren veel mensen de notaris als afstandelijk, terwijl het juist gaat om heel persoonlijke keuzes?

Die vragen raken aan een groter maatschappelijk debat: hoeveel bescherming hebben mensen eigenlijk nodig tegen hun eigen beslissingen? Critici zeggen dat mensen tegenwoordig beter geïnformeerd en mondiger zijn, en dat digitale systemen veel controles kunnen overnemen. In hoeverre hebben we dan een notaris als juridisch adviseur nodig? Voorstanders wijzen er juist op dat mensen vaak bij de notaris komen in kwetsbare situaties, zoals bij een overlijden, een scheiding of financiële problemen. Juist dan is een onafhankelijke professional nodig die het overzicht houdt en de gevolgen kan uitleggen. Van een computer-gegenereerd advies wordt dan minder snel wat aangenomen. En daarnaast, de notaris is daar om de wilsbekwaamheid vast te stellen; laat dat maar eens door een computer doen!

De poortwachtersrol van de notaris is dus niet zomaar een luxe, maar ook niet vanzelfsprekend. Die rol moet steeds opnieuw worden verdiend. Dat kan alleen als notarissen laten zien dat ze meer zijn dan iemand die een stempel zet. Hun echte waarde zit in het voorkomen van conflicten, het beschermen van zwakkere partijen en het zorgen voor duidelijkheid en rechtszekerheid. Dus ondanks dat je naar de notaris moet voor de leveringsakte, moet je maar blij zijn dat het goed is vastgelegd en je goed bent voorgelicht. Voor je het weet koop je namelijk een kat in de zak en ben je gebonden aan de levering zonder een goede toelichting.

Kunnen we dan zonder notaris? Misschien in sommige gevallen. Maar zolang we willen voorkomen dat grote juridische gevolgen zomaar ontstaan, blijft iemand nodig die bij de poort staat en vraagt: weet u zeker dat u dit zo bedoelt, en aanvaardt u de gevolgen?

---------------------------

Rechtswinkel Nijmegen-Oost is te bezoeken aan de Daalsehof 2, (maandag en woensdag, wijkcentrum Daalsehof in Nijmegen-Oost) en op zaterdag in de Ark van Oost (Cipresstraat 154). De medewerkers ontvangen u graag voor gratis juridisch advies op maat. Omdat elke situatie anders is, spelen persoonlijke omstandigheden een belangrijke rol. De medewerkers van de Rechtswinkel kijken graag met u mee naar uw situatie en mogelijkheden. Heeft u vragen over dit onderwerp of loopt u tegen een ander probleem aan? Wij voorzien u gratis van advies. De Rechtswinkel werkt met vrije inloopspreekuren waardoor u zonder afspraak kunt binnenlopen.

---------------------------
Heeft u zelf een onderwerp dat u graag terugziet in één van onze artikelen? Schroom dan niet om dit te laten weten. Meer lezen over juridische adviezen van rechtswinkel Nijmegen-Oost? Klik hier voor de vorige artikelen. Rechtswinkel Nijmegen-Oost is ook te volgen via Facebook, LinkedIn of Instagram.

Voor een goed beeld van de gang van zaken op ons spreekuur, kunt u ook een videoreportage van Nieuws uit Nijmegen over de Rechtswinkel bekijken:

---

Dit bericht delen: